Dąbrowa jest starą wsią o średniowiecznym rodowodzie osadniczym, położoną na
granicy Wyżyny Wieluńskiej i nizinnego obszaru Wysoczyzny Wieruszowskiej, w odległości
około 1 km na południe od płynącej z zachodu na wschód rzeki Pysznej. Rozległy system
wodny tej ostatniej rzeki, z licznymi ciekami wodnymi i obszarami mokradeł ( obecnie
w znacznej mierze osuszonych ), stanowi nizinne obramowanie północno-wschodniego
skraju Wyżyny Wieluńskiej.

Z terenu Dąbrowy pochodzi datowane na XII w. znalezisko w postaci misy brązowej. Brak jest jednak dostatecznych podstaw do uznania, że teren wsi był trwale zasiedlony już
w tym okresie. Bardziej zasadne wydaje się wiązanie początków wsi z prowadzoną
w XIII-XIV w. kolonizacją na prawie niemieckim.

Udokumentowane dzieje miejscowości sięgają roku 1320, kiedy to papież Jan XXII
zatwierdził koadiutorowi gnieźnieńskiemu m.in. dochody z Dąbrowy ( Dambrorca ) koło
Wielunia.

Dąbrowa była wsią szlachecką, należącą w średniowieczu do rycerskiego rodu
Wadwiczów, których herb jest wywodzony przez Bartosza Paprockiego z terenów
niemieckich. Pierwszym znanym z imienia właścicielem wsi był wzmiankowany w latach
1389-1406 Henczlin lub Hanczko Wadwicz.

Z jego osobą wiąże się najstarsza zachowana wzmianka na temat kościoła w Dąbrowie: w 1406 r. Henczlin uposażył na sumę 6 grzywien znajdujący się w miejscowym kościele ołtarz Najświętszej Marii Panny. Hano Wadwicz z Dąbrowy miał polec w bitwie z Tatarami nad Kałką w 1399 r.


Najsławniejszym przedstawicielem rodu Wadwiczów był Jan Mężyk z Dąbrowy herbu
Wadwicz, który przeszedł do historii jako wybitna postać z otoczenia Władysława Jagiełły.
Rycerz ów wzmiankowany jest po raz pierwszy w 1394 r. jako łożny królewski, a w latach
1403 - 34 występuje jako podczaszy i cześnik królewski.

Będąc człowiekiem wykształconym i obytym, ze znajomością języka niemieckiego i ruskiego, służył on Jagielle jako sekretarz oraz zaufany rycerz do specjalnych poruczeń. Towarzyszył królowi w podróżach, sprawował poselstwa ( w 1429 r. do króla rzymskiego i węgierskiego Zygmunta Luksemburskiego, w 1430 r. do Świdrygiełly, wyznaczonego wówczas przez Jagiełłę na wielkiego księcia litewskiego ), a w 1435 r. brał udział w układach Jagiełły z Krzyżakami w Brześciu.


W 1419 r. był on jednym z gwarantów zawartego wówczas przymierza z Danią,
a w 1423 r. świadkował na akcie zawarcia przymierza z Węgrami. Pośredniczył też
w załatwianiu spraw osobistych monarchy ( tak np. podtrzymywał kontakty pomiędzy
królem a Elżbietą Pilecką-Granowską jeszcze zanim ta ostatnia została w 1417 r. trzecią
z kolei żoną Jagiełły ).

W 1413 r. Jan Mężyk z Dąbrowy uczestniczył w zawarciu unii horodelskiej. Przyjął
on wóczas do rodu Wadwiczów bojara litewskiego Piotra Montygerdowicza.
<
W 1433 r. Jan Mężyk z Dąbrowy, tytułowany już wówczas wojewodą lwowskim,
wraz ze starostą sieradzkim Wawrzyńcem Zarębą z Kalinowej, sędzią wieluńskim Wiktorem
z Mierzyc oraz Janem Długoszem z Parzymiechów, pośredniczył w układach w sprawie
wykupienia Kluczborka z rąk husyckiego dowódcy, polskiego rycerza Dobka Puchały przez
księcia opolskiego i niemodlińskiego Bernarda, księcia brzeskiego Ludwika II oraz
mieszczan namysłowskich.

Poczesne miejsce w dziejach Polski zapewnił Janowi Mężykowi przede wszystkim
udział w wyprawie grunwaldzkiej w 1410 r., na którą wyruszył on na czele chorągwi
występującej pod znakiem rodowym Wadwiczów. W czasie bitwy pod Grunwaldem Jan
Mężyk z Dąbrowy wchodził w skład doborowego orszaku rycerzy czuwającego nad
bezpieczeństwem króla.

Był on też uczestnikiem słynnej sceny wyzwania Polaków i Litwinów
do bitwy przez wysłanników wielkiego mistrza krzyżackiego. Tłumaczył wówczas królowi
z języka niemieckiego słowa posłów krzyżackich, którzy przywieźli dwa nagie miecze dla
Jagiełły i Witolda.

Dziedzic z Dąbrowy sprawdził się też jako dowodca podczas wojny ze
księciem litewskim Świdrygiełłą: dowodzone przez Jana Mężyka i Wincentego z Szamotuł
wojska polskie odniosły w 1432 r. pod Kopystrzynem nad rzeką Murachwą zwycięstwo nad
wojskami Fedka Ostrogskiego oraz zajęły wschodnie Podole i Wołyń wraz z Łuckiem.
W 1433 r. Jan Mężyk uczestniczył w walkach ze wspierającymi Świdrygiełłę Krzyżakami
i został ciężko ranny przy oblężeniu Chojnic.

Nagrodę za zasługi Jana Mężyka stanowiły liczne i hojne, nadania dóbr
królewskich oraz godności. Przed 30 listopada 1405 r. posiadał on niewielką wieś królewską
Pieczyniegi, a w 1406 r. zapisano mu 1000 grzywien na zamku i dobrach ojcowskich.

W latach 1422 - 25 Jan Mężyk otrzymał nadania dóbr królewskich na Rusi. Zachowując
nadal urząd najwyższego cześnika krolewskiego, został on najpóźniej w 1424 r. starostą
krzepickim, a najpóźniej w 1426 r. starostą ostrzeszowskim ; w latach 1427 - 31 dzierżył starostwo generalne ruskie, a najpóźniej w 1433 r. został wojewodą lwowskim.


Jan Mężyk z Dąbrowy zmarł bezpotomnie w 1437 r. i został pochowany w Wieluniu.
Zgromadzony przez niego majątek ruchomy o wartości 3000 grzywien ( m. in. w złocie,
srebrze i drogich kamieniach, został pod nieobecność wdowy, Anny Rytwiańskiej, został
rozgrabiony przez przybyłą na pogrzeb dalszą rodzinę.

W 1500 r. w posiadanie Dąbrowy, a także Ożarowa, Rudnik, Łagiewnik i kuźnicy,
została wprowadzona wojewodzina kaliska Anna. W 1524 r. wieś należała do H. Łaskiego,
a w 1552 r. była własnością Russockich.

Jak przypuszcza L. Kajzer, w XVI w. Russoccy zbudowali na terenie Dąbrowy dwór
obronny na kopcu oblanym wodą. Dwór ten, zbudowany z drewna, został opuszczony
najpóźniej przed rokiem 1668, być może - jak sugeruje L. Kajzer - po jego domniemanym
zniszczeniu w okresie "potopu" szwedzkiego, a właściciele wsi zbudowali sobie w innym
miejscu nowy dwór, pozbawiony już cech obronnych.

Oba dwory, stary i nowy, zostały w następujący sposób opisane w sporządzonym w 1668 r. inwentarzu wsi Dąbrowy: "...Naprzód dwór stary, pusty na kopcu, most do niego zły, okien w nim nie masz, ani drzwi, pogniły wszystkie, nie mieszkano w nim i drzewa mało z niego się obierze do budu ( sic! ).
Dworek drugi nowo zbudowany ze starego drzewa, mały, w którym tylko jedna izdebka
z alkierzem i sionką...".

Być może do starego dworu na kopcu odnosi się również
wcześniejszy opis z 1664 r.: "...wszedłszy na podwórze słupiną grodzone, widzieliśmy dwór
spustoszony, w którym to dworze ani pieców, ani okien nie masz, przeciwko dworowi
mielcuch pusty..."

Brak jest danych na temat tego, czy XVI-wieczna siedziba Russockich była
pierwszym budowlą wzniesioną na kopcu w Dąbrowie. Fakt, iż Dąbrowa stanowiła gniazdo
rodowe Wadwiczów, każe jednak domniemywać, że już w średniowieczu istniał na terenie
wsi jakiś obiekt o charakterze obronnej siedziby rycerskiej. Byłoby co najmniej dziwne,
gdyby tak znaczny rycerz jak Jan Mężyk z Dąbrowy nie posiadał godnej siebie siedziby
obronnej na niespokojnym i niebezpiecznym obszarze pogranicznym, jakim była w jego
czasach ziemia wieluńska.
<
Dąbrowa występuje w źródłach historycznych również jako Dąbrowa Mała ( Dambrowa
minor w 1520 r. ) lub jako Dąbrówka ( Dambrowka w 1524 r. ).

W drugiej połowie XIX w. do klucza dóbr z ośrodkiem w Dąbrowie należały: wsie
Dąbrowa i Bugaj, folwarki Dąbrowa, Kazimierz i Brody vel Borek, attynencja Bugaj oraz
osada młynarska wieczysto-czynszowa.

Na terenie Dąbrowy zachował się dawny układ przestrzenny wsi w typie
owalnicy, z główną rozszerzającą się do postaci podłużnego placu-wygonu, w obrębie
którego znajduje się staw. W południowej części placu, w pobliżu stawu, wznosi się
zabytkowy kościół parafialny p.w. św. Wawrzyńca.

Kościół w Dąbrowie, zbudowany w połowie XIV w., jest obecnie najstarszą zachowaną świątynią gotycką na ziemi wieluńskiej. Jest to budowla orientowana, z wyodrębnionym prezbiterium, nieco węższym od nawy, i masywną wieżą-dzwonnicą na rzucie kwadratu po stronie zachodniej.


Kościół został zbudowany z kamienia; jedynie górna część wieży, nadbudowana w XV w., została wzniesiona z cegły. Korpus nawowy i wieża opięte są przyporami. Nawa świątyni nakryta jest drewnianym stropem, natomiast nad prezbiterium zachowały się sklepienia krzyżowo-żebrowe.


Najcenniejszym elementem zabytkowego wyposażenia świątyni jest barokowy krucyfiks
w ostrołukowej tęczy. W wieży znajduje się dzwon z połowy XV w., ozdobiony napisem.




    Więcej o kościele św. Wawrzyńca w Dąbrowie


Na północnym skraju dawnej wsi, w odległości około 700 m na północ od szosy
z Wielunia do Wieruszowa, zachowały się pozostałości dawnego siedliska dworskiego
( domniemanego dworu obronnego Russockich z XVI w. ). W odległości około 70 m na
północny zachód od nieczynnego młyna znajduje się tam staw w formie nieregularnego
rogala, otaczającego z trzech stron niewielki półwysep, na którym stoi parterowy budynek
mieszkalny, zbudowany w XX w.

Zwrócony ku północy półwysep o średnicy około 40 m jest pozostałością dawnego kopca dworskiego, a otaczający go staw o szerokości 30-50 m stanowi pozostałość dawnej fosy12. Obecna forma stawu, zwłaszcza po stronie północnej, gdzie zapewne został on znacznie powiększony, jest przy tym wynikiem nowszych przekształceń dawnej fosy. Po stronie zachodniej przedłużenie stawu stanowi ciek wodny.